Lịch sử thế giới cổ đại pdf

Phần 1 Giáo trình Lịch sử thế giới cổ xưa trình bày những ngôn từ của lịch sử vẻ vang buôn bản hội nguyên tdiệt, lịch sử vẻ vang phương Đông cổ điển như Ai Cập cổ truyền, Lưỡng Hà cổ xưa, Ấn Độ thượng cổ. Tsay mê khảo nội dung tư liệu nhằm nắm bắt câu chữ chi tiết.




Bạn đang xem: Lịch sử thế giới cổ đại pdf

*

TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC ÑAØ LAÏT F7G GIAÙO TRÌNHLÒCH SÖÛ THEÁ GIÔÙI COÅ ÑAÏI NGUYEÃN GIA PHU Lòch söû theá giôùi Trung Ñaïi -1- MUÏC LUÏCPHAÀN I. XAÕ HOÄI NGUYEÂN THUÛY ................................................................ 4 I. Baày ngöôøi nguyeân thuûy. ........................................................................... 4 II. Coâng xaõ thò toäc. ...................................................................................... 5 III. Vaên hoùa nguyeân thuûy............................................................................. 9PHAÀN II. LÒCH SÖÛ PHÖÔNG ÑOÂNG COÅ ÑAÏI ........................................... 11 BAØI 1. AI CAÄPhường COÅ ÑAÏI ........................................................................................11 I. Ñòa lyù vaø cö daân..................................................................................... 11 II. Caùc thôøi kyø lòch söû cuûa Ai Caäp coå ñaïi. ................................................. 11 III. Tình hình tởm teá xaõ hoäi vaø boä maùy nhaø nöôùc. .................................... 14 BAØI 2. LÖÔÕNG HAØ COÅ ÑAÏI ............................................................................19 I. Ñòa lyù vaø cö daân..................................................................................... 19 II. Caùc quoác gia ôû Löôõng Haø coå ñaïi ......................................................... 19 BAØI 3. AÁN ÑOÄ COÅ ÑAÏI ....................................................................................23 I. Ñòa lyù vaø cö daân..................................................................................... 23 II. Vaên hoùa Haraùppa. ................................................................................ 23 III. THÔØI KYØ VEÂ ÑA................................................................................. 24 IV. AÁN ÑOÄ TÖØ THEÁ KYÛ VI Tcông nhân ÑEÁN THEÁ KYÛ III CN. ........................... 26 BAØI 4. TRUNG QUOÁC COÅ ÑAÏI .......................................................................33 I. Ñòa lyù vaø cö daân..................................................................................... 33 II. Caùc trieàu ñaïi Haï, Thöông, Chu. ........................................................... 33 III. Tình hình gớm teá xaõ hoäi. ..................................................................... 37PHAÀN III. LÒCH SÖÛ HY LAÏPhường. VAØ LA MAÕ COÅ ÑAÏI .................................... 42 BAØI 1. HY LAÏP COÅ ÑAÏI .......................................................................................42 I. Ñòa lyù vaø cö daân..................................................................................... 42 II. Vaên hoaù Creùt Myxen vaø thôøi Hoâme:..................................................... 42 III. Thôøi kì thaønh bang: ( Theá kyû VIII – IV Tcông nhân ) ..................................... 43 IV. Söï thieát laäp quyeàn baù chuû ôû Hy Laïp vaø cuoäc chinc phuïc phöông Ñoâng cuûa Makeâñoânia: ........................................................................................ 49 BAØI 2. LA MAÕ COÅ ÑAÏI ....................................................................................52 I. Ñòa lyù vaø daân cö: ................................................................................... 52 II. Thôøi kyø coäng hoøa.................................................................................. 52 III. Thôøi kyø quaân chuû................................................................................. 61 Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch SöûLòch söû theá giôùi Coå Ñaïi -2- LÔØI NOÙI ÑAÀU Lòch söû theá giôùi coå ñaïi laø lòch söû giai ñoïan coù nhaø nöôùc ñaàu tieân treântheá giôùi. Tuy nhieân tröôùc Lúc giôùi thieäu lòch söû coå ñaïi caùc nöôùc phaûi kiếm tìm hieåugiai ñoaïn ñaàu tieân cuûa lòch söû loaøi ngöôøi, ñoù laø giai ñoaïn xaõ hoäi nguyeânthuûy. Vì vaäy, lòch söû xaõ hoäi nguyeân thuûy ñöôïc gheùp vaøo lòch söû coå ñaïi. 1. Lòch söû theá giôùi coå ñaïi goàm hai phaàn: Lòch söû caùc nöôùc PhöôngÑoâng coå ñaïi vaø lòch söû Hy Laïp, La Maõ (Roma) coå ñaïi. a. Lòch söû Hy Laïp La Maõ coå ñaïi laø lòch söû xaõ hoäi chieám noâ. Ñoù laømoät xaõ hoäi vào ñoù coù nhị giai caáp ñoái khaùng cô baûn laø giai caáp chuû noâ vaøgiai caáp noâ leä. Giai caáp chuû noâ chieám höõu haàu heát tö lieäu saûn xuaát trong xaõ hoäi vaøchieám höõu caû ngöôøi noâ leä nhö moät thöù taøi saûn. Treân cô sôû ñoù, giai caáp chuûnoâ cöôõng böùc noâ leä lao ñoäng saûn xuaát ñeå chieám ñoaït thaønh quaû lao ñoäng cuûahoï. b. Lòch söû Phöông Ñoâng coå ñaïi laø lòch söû caùc nöôùc Ai caäp coå ñaïi, caùcquoác gia coå ñaïi vuøng Löôõng Haø, Aán Ñoä coå ñaïi vaø Trung Quoác coå ñaïi. Lòch söû Phöông Ñoâng coå ñaïi veà maët phöông thöùc saûn xuaát khoânggioáng Hy Laïp vaø La Maõ coå ñaïi. Tuy vaäy, coù moät soá hoïc giaû nöôùc ngoaøi vaãnmang đến xaõ hoäi Phöông Ñoâng coå ñaïi laø xaõ hoäi chieám noâ song ñoù laø moät kieåuchieám noâ khaùc vôùi cheá ñoä chieám noâ ôû Hy Laïp La Maõ coå ñaïi. Söï thöïc xaõ hoäi phöông Ñoâng coå ñaïi khoâng phaûi laø xaõ hoäi chieám noâ. Töø naêm 1924, chuû tòch Hoà Chí Minch ñaõ noùi: “… Aán Ñoä xuất xắc TrungQuoác veà maët caáu truùc tởm teá, khoâng gioáng caùc xaõ hoäi phöông Taây thôøi trungcoå, cuõng nhö thôøi caän ñaïi… Maùc ñaõ xaây döïng hoïc thuyeát cuûa mình treân moät trieát lyù nhaát ñònh cuûalòch söû , nhöng lòch söû naøo? Lòch söû chaâu AÂu.Maø lòch söû chaâu AÂu laø gì ? Ñoùchöa phaûi laø toaøn theå nhaân loaïi. Maùc cho ta bieát raèng söï tieán trieån caùc xaõ hoäi phaûi traûi qua tía giaiñoaïn: cheá ñoä noâ leä, cheá ñoä noâng noâ, cheá ñoä tö baûn … Chuùng ta phaûi coichöøng! Caùc daân toäc Vieãn Ñoâng coù traûi qua nhị giai ñoaïn ñaàu khoâng ? “ (1) Tình hình cuï theå cuûa xaõ hoäi phöông Ñoâng coå ñaïi laø: - Ngaønh tởm teá quan troïng nhaát laø noâng nghieäp.1 Hoà Chí Minh: Toaøn taäp. Taäp I.NXB Chính trò Quoác gia. Söï Thaät. Haø Noäi.1995. Trang 465.Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch SöûLòch söû theá giôùi Coå Ñaïi -3- - Tö lieäu saûn xuaát chuû yeáu cuûa noâng nghieäp laø ruoäng ñaát, nhöng ôûñaây ñaïi boä phaän ruoäng ñaát thuoäc quyaàn sôõ höõu cuûa nhaø nöôùc. - Trong xaõ hoäi Tuy cuõng toàn taïi giai caáp noâ leä, nhöng giai caáp ñoângñaûo nhaát laø noâng daân vaø noâng daân laø giai caáp giöõ vai troø quan lại troïng nhaátvào lónh vöïc lao ñoäng saûn xuaát. Hình thöùc boùc loät chuû yeáu laø thueá do noângdaân noäp mang đến nhaø nöôùc. 2. Veà maët thôøi gian, lòch söû Hy Laïp vaø La Maõ coå ñaïi baét ñaàu töø khinhaø nöôùc ra ñôøi ñeán naêm 476 töùc laø naêm ñeá quoác Taây La Maõ dieät vong. Söïkieän ñoù vöøa ñaùnh daáu cheá ñoä chieám noâ chaám döùt vöøa ñaùnh daáu söï keát thuùccuûa giai ñoaïn lòch söû coå ñaïi ôû phöông Taây ñeå chuyeãn quý phái giai ñoaïn trungñaïi. Coø ôû phöông Ñoâng, do phöông thöùc saûn xuaát thôøi coå ñaïi vaø thôøi trungñaïi khoâng khaùc nhau nhieàu laỉm neân khoâng nhöõng khoâng theå tra cứu moät moáclòch söû chung ñaùnh daáu söï keát thuùc thôøi coå ñaïi mang đến caû phöông Ñoâng maø tìmnhöõng moác rieâng cho töøng nöôùc cuõng chæ laø moät vieäc laøm coù tính chaát quyöôùc. Ví duï khi nhaän ñònh veà ñaëc ñieåm ñoù cuûa xaõ hoäi Aán Ñoä Maùc noùi: “ Duø nhöõng chũm ñoåi veà chính trò vào quùa khöù cuûa Aán Ñoä coù lôùn laoñeán nhö theá naøo chaêng nöaõ thì nhöõng ñieàu kieän xaõ hoäi cuûa AÁn Ñoä vaãnkhoâng heà nuốm ñoåi töø thôøi coå ñaïi heát söùc xa xoâi mang lại ñeán möôøi naêm ñaàu tieâncuûa theá kyû XIX” (1). Nhö vaäy duø hieän ni caùc hoïc giaû ñeàu laáy naêm 320 laø naêm vöôngtrieàu Gupta thaønh laäp laøm moác keát thuùc lòch söû Aán Ñoä coå ñaïi, nhöng ñoùcuõng chæ laø moät quy öôùc chöù khoâng phaûi vào giai ñoaïn tröôùc vaø sau naêm3đôi mươi ôû Aán Ñoä coù söï khaùc nhau roõ reät veà thực trạng xaõ hoäi. * * * Ñaây chæ laø baûn toùm taét Lòch söû theá giôùi coå ñaïi. Baûn toùm taét naøy chæmôùi giôùi thieäu khaùi quaùt noäi dung chuû yeáu cuûa thôøi kyø lòch söû naøy, ñoàng thôøichæ môùi neâu ra nhöõng vaán ñeà bao gồm trong töøng baøi töøng muïc. Vì vaäy, ñeå naém ñöôïc töông ñoái roõ noäi dung cuûa phaàn lòch söû naøy, sauKhi ñoïc caùc baøi trong baûng toùm taét, hoïc vieân phaûi ñoïc theâm quyeån “Lòch söûTheá giôùi coå ñaïi” cuûa caùc taùc giaû Löông Ninc (chuû bieân) Ñinc Ngoïc Baûo,Ñaëng Quang Minch, Nguyeãn Gia Phu, Nghieâm Ñình Vyõ do Nhaø xuaát baûnGiaùo Duïc xuaát baûn.1 C.Maùc vaø Ph. Aêngganh. Toaøn taäp. Taäp 9.NXB Chính Trò Quoác Gia. Söï Thaät. Haø Noäi.1993. Trang 174.Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch Söû Lòch söû theá giôùi Coå Ñaïi -4-Phaàn I. XAÕ HOÄI NGUYEÂN THUÛY Xaõ hoäi nguyeân thuûy laø giai ñoaïn ñaàu tieân vào quùa trình phaùt trieån cuûalòch söû loaøi ngöôøi. Giai ñoaïn naøy baét ñaàu töø Khi loaøi ngöôøi xuaát hieän đến ñeánLúc nhaø nöôùc ra ñôøi, daøi haøng trieäu naêm. Xaõ hoäi nguyeân thuûy chia laøm nhị thôøi kyø lôùn laø thôøi kyø baày ngöôøi nguyeânthuûy vaø thôøi kyø coâng xaõ thò toäc.I. Baày ngöôøi nguyeân thuûy. 1. Nguoàn goác loaøi ngöôøi. Töø raát sôùm, ngöôøi ta ñaõ muoán tìm kiếm hieåu veà nguoàn goác cuûa loaøi ngöôøi nhöng vị chöa coù aùnh saùng khoa hoïc doïi vaøo neân chöa giaûi mê say ñöôïc moät caùch ñuùng ñaén. Ñeán theá kyû XIX, nhaø sinch vaät hoïc ngöôøi Anh teân laø Ñaùc-uyn môùi giaûi quyeát ñöôïc vaán ñeà ñoù. Trong taùc phaåm “Nguoàn goác caùc loaøi” (1859) vaø “Nguoàn goác loaøi ngöôøi vaø söï choïn loïc giôùi tính” (1871), Ñaùc-uyn ñaõ neâu ra raèng loaøi ngöôøi baét nguoàn töø moät gioáng vöôïn hình ngöôøi goïi laø Vöôïn ngöôøi. Töø ñoù ñeán ni, giôùi khaûo coå hoïc cuûa nhieàu nöôùc ñaõ phaùt hieän ñöôïc xöông hoaù thaïch cuûa loaøi vöôïn ngöôøi naøy ôû nhieàu nôi treân theá giôùi nhö ôû Aùo, Aán Ñoä, Chaâu Phi… 2. Taùc duïng cuûa lao ñoäng trong vieäc chuyeån bieán töø vöôïn thaønh ngöôøi. Nhôø lao ñoäng, caùc boä phaän cuûa vöôïn ngöôøi daàn daàn phaùt trieån, do ñoù vöôïn ngöôøi ñaõ bieán thaønh ngöôøi. Cuï theå laø: - Tröôùc heát, hai tay ngaøy caøng phaùt trieån. Tay khoâng coøn duøng ñeå ñi nöõa maø duøng ñeå lao ñoäng. - Thöù nhì, trong quùa trình lao ñoäng, hoïng vaø tkhô giòn ñôùi ngaøy caøng phaùt trieån. Hôn nöõa, vào quùa trình lao ñoäng taäp theå, hoï caàn phaûi truyeàn tín hieäu lẫn nhau, vì ñoù tieáng noùi ñaõ sinh ra. - Thöù bố, do lao ñoäng boä oùc cuûa vöôïn ngaøy caøng phaùt trieån. 3. Quùa trình tieán trieån cuûa loaøi ngöôøi. Sau Lúc thoaùt khoûi giôùi ñoäng vaät, trong quùa trình tieán trieån, loaøi ngöôøi ñaõ traûi qua caùc chaëng ñöôøng sau ñaây : - Ngöôøi vöôïn: Ñeán nay giôùi khaûo coå hoïc ñaõ phaùt hieän ñöôïc xöông hoùa thaïch cuûa ngöôøi vöôïn ôû nhieàu nôi nhö Giava (Inñoâneâxia), Trung quoác, Chaâu Phi. ÔÛ Vieät nam giới, taïi hang Thaåm Khuyeán, vaø Thaåm Hai ôû Laïng Sôn cuõng tra cứu thaáy raêng cuûa ngöôøi vöôïn. Nhöõng xöông hoùa thaïch cuûa nhöõng ngöôøi vöôïn ñaõ phaùt hieän ñöôïc coù nieân ñaïi töø khoaûng 40 vaïn naêm ñeán 4 trieäu naêm. Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch Söû Lòch söû theá giôùi Coå Ñaïi -5- Ngöôøi vöôïn veà maët cô theå coøn giöõ laïi nhieàu daáu veát cuûa vöôïn. - Ngöôøi coå: Xöông hoùa thaïch cuûa loaïi ngöôøi naøy tìm thaáy laàn ñaàu tieân vaøo naêm 1856 taïi hang Neâanñeùctan ôû Ñöùc. Ngöôøi Neâanñeùcrã ñaõ bieát caùch ñaäp ñaù laáy löûa, töø ñoù loaøi ngöôøi môùi bieát aên thöùc aên chín, bởi ñoù sinh lyù ngöôøi nắm ñoåi vaø cô theå ngöôøi cuõng hoaøn thieän hôn moät böôùc. Tuy vaäy ngöôøi coå vaãn chöa loaïi boû heát daáu veát cuûa vöôïn. Ngöôøi Neâanñeùctung coù nieân ñaïi caùch ñaây khoaûng 10 vaïn naêm. Ngoaøi Ñöùc, ngöôøi ta coøn tra cứu thaáy ôû nhieàu nôi khaùc nhö Anh, Phaùp, YÙ, Taây Ban Nha, Trung AÙ, Trung quoác v.v… - Ngöôøi hieän ñaïi: Ñeán khoûang 4 vaïn naêm tröôùc ñaây, loaøi ngöôøi môùi hoaøn toaøn bieán thaønh ngöôøi hieän ñaïi, coøn goïi laø ngöôøi tinc khoân. Xöông hoaù thaïch cuûa ngöôøi tinch khoân kiếm tìm ñöôïc ôû nhieàu nôi nhö Chaâu AÂu, Chaâu Phi, Trung AÙ, Trung quoác…,trong ñoù ngöôøi Croâ-Manhoâng (Cro-Magnon) tìm thaáy ôû Phaùp naêm 1865 ñöôïc coi laø tieâu bieåu. Cuøng vôùi söï hình thaønh ngöôøi hieän ñaïi, bố chuûng toäc vaøng, traéng, ñen cuõng xuaát hieän. 4. Ñôøi soáng cuûa baày ngöôøi nguyeân thuûy. Trong quùa trình hình thaønh loaøi ngöôøi, con ngöôøi ñaõ bieát duøng coâng cuï ñaù thoâ sô ñeå lao ñoäng. Veà khaûo coå hoïc thôøi kyø naøy goïi laø thôøi kyø ñoà ñaù cuõ. Hoï soáng baèng nhöõng thöùc aên nhaët ñöôïc trong thieân nhieân. Hình thöùc kinh teá aáy goïi laø khiếp teá haùi löôïm. Hoï soáng thaønh töøng ñaøn vào caùc hang nuùi, nhöng chöa coù nhöõng quy ñònh veà toå chöùc xaõ hoäi, do vaäy nhöõng taäp theå ngöôøi aáy ñöôïc goïi laø baày ngöôøi nguyeân thuûy. Veà quan lại heä hoân nhaân, nhieàu ngöôøi đến raèng luùc ñaàu chæ coù quan lại heä tap giao, veà sau thì coù söï phaân bieät theo löùa tuoåi. Tuy vaäy coù moät soá ngöôøi qua vieäc quan tiền saùt ñôøi soáng cuûa moät soá nhoùm ñoäng vaät caáp cao ñaõ phaûn ñoái thuyeát ñoù.II. Coâng xaõ thò toäc. Töø lúc ngöôøi hieän ñaïi xuaát hieän thì xaõ hoäi loaøi ngöôøi cuõng böôùc vaøo giai ñoaïn coù toå chöùc. Cô sôû cuûa toå chöùc aáy laø cuøng thông thường doøng maùu, bởi vaäy nhöõng toå chöùc xaõ hoäi ñaàu tieân aáy goïi laø nhöõng coâng xaõ thò toäc. Coâng xaõ thò toäc traûi qua nhị giai ñoaïn phaùt trieån: Thò toäc maãu heä vaø thò toäc phuï heä. Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch SöûLòch söû theá giôùi Coå Ñaïi -6-1. Thò toäc maãu heä a. Söï phaùt trieån cuûa söùc saûn xuaát. Ñoà ñaù laø loaïi coâng cuï ñaàu tieân cuûa loaøi ngöôøi. Trong quùa trình laoñoäng, mặc dù chaäm chaïp, nhöng ñoà ñaù cuõng ñöôïc caûi tieán. Caên cöù theo ñaëcñieåm cheá taùc, ñoà ñaù phân tách laøm bố thôøi kyø: Ñoà ñaù cuõ. Ñoà ñaù giöõa. Ñoà ñaù môùi. Ñoà ñaù cuõ laø ñoà ñaù chöa ñöôïc gia coâng, veà thôøi gian cuûa caùc thôøi kyønaøy ôû caùc nôi treân theá giôùi khoâng ñoàng ñeàu, nhöng ñaïi theå laø ñeán khoaûng14.000 naêm tröôùc coâng nguyeân thì thôøi kyø ñoà ñaù cuõ keát thuùc. Ñoà ñaù giöõa (töø khoaûng 14.000 – 8000 TCN) coøn goïi laø ñoà ñaù nhoû.Ñaëc ñieåm cuûa loaïi ñoà ñaù naøy laø coù nhieàu hình daïng, veà cô baûn cuõng chöañöôïc gia coâng. Trong thôøi kyø naøy, loaøi ngöôøi coù moät soá phaùt minch quan tiền troïng: - Nuoâi choù. - Cung teân. - Laøm thuyeàn. Nhôø vaäy, veà gớm teá ñaõ quùa ñoä töø haùi löôïm thanh lịch troàng troït vaø chaênnuoâi. Thôøi ñaïi ñoà ñaù môùi (8000 – 4000 TCN): ñaëc ñieåm ñoà ñaù cuûa thôøi kyønaøy laø ñoà ñaù maøi. Trong thôøi kyø naøy, noâng nghieäp duøng cuoác, chaên nuoâi, thuû coângnghieäp ñaõ trôû thaønh nhöõng ngheà quan troïng. b. Toå chöùc thò toäc maãu heä. Vaøo thôøi haäu kyø ñoà ñaù cuõ, coâng xaõ thò toäc baét ñaàu ra ñôøi. Trong ñieàukieän tởm teá luùc baáy giôø, vai troø ngöôøi phuï nöõ raát quan lại troïng, bởi vaäy Lúc xaõhoäi thoaùt khoûi tình traïng baày ngöôøi nguyeân thuûy thì teá baøo cuûa xaõ hoäi coù toåchöùc ñaàu tieân laø caùc thò toäc maãu heä. Hôn nöõa, veà quan liêu heä hoân nhaân, nhieàu ngöôøi mang đến raèng, trong thôøi kyønaøy ñaõ toàn taïi cheá ñoä quaàn hoân töùc moät nhoùm nöõ thanh hao nieân cuûa thò toäc naøykeát hoân vôùi moät nhoùm nam tkhô cứng nieân cuûa thò toäc cơ. Do vaäy, con caùi sinhra chæ bieát meï maø khoâng bieát thân phụ, đến neân phaûi laáy theo hoï meï.Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch SöûLòch söû theá giôùi Coå Ñaïi -7- Trong thôøi kyø coâng xaõ thò toäc maãu heä, moïi tö lieäu saûn xuaát vaø tö lieäusinch hoaït ñeàu laø cuûa tầm thường. Do chöa coù cuûa rieâng neân chöa coù giai caáp, moïingöôøi ñeàu bình ñaúng. Tuy ngöôøi ñöùng ñaàu thò toäc laø moät phuï nöõ, nhöng phái mạnh nöõ ñeàu bìnhñaúng vaø ñeàu ñöôïc tđắm đuối döï ñaïi hoäi toaøn thò toäc. Daàn daàn bởi soá ngöôøi vào thò toäc taêng leân, thò toäc ñöôïc phân chia thaønh haiba thò toäc môùi. Nhöõng thò toäc môùi naøy vaãn giöõ quan heä vôùi nhau vaø laäp thaønhmoät toå chöùc goïi laø baøo toäc. Khi caùc thò toäc môùi naøy quùa ñoâng thì moãi thò toäclaïi trôû thaønh moät baøo toäc môùi. Baøo toäc cuõ giôø ñaây trôû thaønh boä laïc. Donhöõng quyeàn lôïi tầm thường, nhieàu boä laïc gaàn nhau thöôøng toå chöùc thaønh lieânminh boä laïc.2. Thò toäc phuï heä. a. Söï phaùt trieån cuûa söùc saûn xuaát. Vaøo khoaûng 4000 Tcông nhân, ñoà kyên loaïi baét ñaàu ra ñôøi. Thôøi ñaïi klặng loaïi phân chia laøm hai thôøi kyø: ñoà ñoàng vaø ñoà saét. Thôøi kyø ñoà ñoàng laïi phân chia laøm nhì thôøi kyø nhoû: Thôøi kyø ñoàng ñaù (thôøikyø ñoàng ñoû) vaø thôøi kyø ñoàng thau. Ñoàng thau töùc laø loaïi ñoàng pha thieác, sovôùi ñoàng ñoû coù hai öu ñieåm laø cöùng vaø ñoä noùng chaûy thaáp (700 – 900o ). Thôøi kyø ñoà saét ra ñôøi sôùm nhaát vaøo khoaûng cuoái thieân kyû II TCN ôûvuøng Taây AÙ, Ai Caäp. Söï tieán boä veà coâng cuï saûn xuaát ñaõ laøm đến caùc ngaønh ngheà caøng phaùttrieån.ñaëc bieät laø, tröôùc kia, trong noâng nghieäp chæ môùi duøng cuoác neân thíchhôïp vôùi söùc khoûe cuûa phuï nöõ, giôø ñaây chuyeãn quý phái duøng caøy vị suùc vaät keùo,vieäc ñoù chæ coù ñaøn oâng khoûe maïnh môùi ñaûm nhieäm ñöôïc. Ñoàng thôøi ngheàchaên nuoâi caùc ñaøn gia suùc lôùn nhö cöøu, boø, ngöïa… cuõng phaùt trieån. Ñaâycuõng laø moät coâng vieäc ñoøi hoûi söùc khoûe vaø söï duõng caûm. b. Söï phaân coâng lao ñoäng xaõ hoäi. Ñeán thôøi kyø naøy, vì söï phaùt trieån cuûa caùc ngaønh kinh teá, trong xaõ hoäidieãn ra cha laàn phaân coâng lao ñoäng lôùn: - Laàn phaân coâng lao ñoäng lôùn thöù nhaát laø vieäc ngheà chaên nuoâi taùchkhoûi ngheà noâng. - Laàn phaân coâng lao ñoäng lôùn thöù hai laø thuû coâng nghieäp taùch khoûinoâng nghieäp. - Laàn phaân coâng lao ñoäng lôùn thöù ba laø söï ra ñôøi cuûa thöông nghieäp.Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch SöûLòch söû theá giôùi Coå Ñaïi -8- c. Coâng xaõ thò toäc phuï heä. Do söï chũm ñoåi vào ñôùi soáng khiếp teá, giôø ñaây vai troø cuûa phuï nöõ trôûthaønh thöù yeáu, traùi laïi vai troø cuûa ñaøn oâng trong lao ñoäng saûn xuaát trôû neânquan liêu troïng nhaát. Chính bởi theá cheá ñoä maãu quyeàn phaûi nhöôøng choã mang lại cheáñoä phuï quyeàn. Ñeán ñaây,vào quan heä hoân nhaân cuõng coù söï nỗ lực ñoåi lôùn. Vaøo cuoáithôøi coâng xaõ thò toäc maãu heä ñaõ xuaát hieän moät hình thöùc hoân nhaân goïi laø hoânnhaân ñoái ngaãu (hoân nhaân töøng caëp), trong ñoù choàng phaûi ñeán ôû vào thò toäccuûa vôï. Nay vôï phaûi thanh lịch ôû beân nhaø choàng vaø nhỏ caùi hiện ra ñöôïc tính theohoï thân phụ. Nhö vaäy caùc gia ñình phuï quyeàn ñaõ xuaát hieän. Nhieàu gia ñình hoïpthaønh gia toäc, nhieàu gia toäc hoïp thaønh thò toäc. Ñöùng ñaàu thò toäc phuï heä laømoät toäc tröôûng phái mạnh giôùi. Trong thò toäc phuï heä, moïi sinch hoaït daân chuû vaãnñöôïc duy trì, nhöng vào caùc cuoäc hoïp aáy chæ coù ñaøn oâng ñöôïc tmê say gia maøthoâi. Thôøi kyø thò toäc phuï heä laø thôøi kyø tan raõ cuûa coâng xaõ nguyeân thuûy.Trong thôøi kyø naøy ñaõ xuaát hieän moät soá hieän töôïng môùi sau ñaây: - Cheá ñoä cuûa rieâng: Do noâng nghieäp vaø chaên nuoâi phaùt trieån, ngöôøi tacoù khaû naêng saûn xuaát ñöôïc nhieàu tö lieäu hôn so vôùi soá tö lieäu caàn thieát choñôøi soáng cuûa hoï. Vì vaäy trong xaõ hoäi ñaõ coù moät soá cuûa caûi dö thöøa. Ngoaøi ra,caùc chieán lôïi phaåm thu ñöôïc vào caùc cuoäc chieán tnhóc giöõa caùc boä laïc caønglaøm taêng theâm soá cuûa caûi dö thöøa aáy. Nhöõng cuûa caûi dö thöøa thöôøng thuoäcnhöõng ngöôøi ñöùng ñaàu caùc gia toäc, thò toäc vaø boä laïc. - Noâ leä ra ñôøi: Tröôùc ñaây, tuø binh baét ñöôïc trong caùc cuoäc chieán tranhhoaëc bò gieát cheát hoaëc bieán thaønh thaønh vieân cuûa thò toäc. Giôø ñaây, do söùc laoñoäng cuûa bé ngöôøi coù khaû naêng saûn xuaát ñöôïc nhieàu hôn so vôùi soá tö lieäucaàn thieát đến ñôøi soáng cuûa hoï, do vaäy ngöôøi ta ñaõ bieán tuø binc thaønh noâ leä ñeålaøm vieäc mang đến nhöõng ngöôøi ñöùng ñaàu thò toäc boä laïc. Nhö vaäy, trong xaõ hoäi ñaõxuaát hieän keû giaøu ngöôøi ngheøo vaø ñoàng thôøi coù söï phaân bieät giöõa ngöôøi töïdo vaø noâ leä. - Coâng xaõ noâng thoân xuaát hieän: Do söï ra ñôøi cuûa caùc gia ñình caù theå,vì chưng söï phaùt trieån cuûa hieän töôïng phaân hoùa giaøu ngheøo, vị söï di cö cuûa nhöõnggia ñình ngheøo khoå, coâng xaõ thò toäc ñöôïc raøng buoäc baèng quan tiền heä maùu muûchảy raõ. Nhöõng gia ñình cuøng ôû treân moät khu vöïc ñaát ñai vày nhu caàu phaûi hôïptaùc vôùi nhau ñeå chinh phuïc thieân nhieân ñaõ laäp thaønh nhöõng coâng xaõ noângthoân. Coâng xaõ noâng thoân khaùc coâng xaõ thò toäc ôû nhì ñieåm chuû yeáu: + Cô sôû cuûa coâng xaõ noâng thoân laø quần thể vöïc ñaát ñai chöù khoâng phaûi laødoøng maùu.Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch Söû Lòch söû theá giôùi Coå Ñaïi -9- + Coù nhị hình thöùc sôû höõu taøi saûn laø sôû höõu tầm thường vaø sôû höõu rieâng, trong ñoù ñaát ñai laø cuûa thông thường. Ruoäng ñaát canh taùc do coâng xaõ ñònh kyø phaân chia mang đến caùc gia ñình noâng daân caøy caáy. Ngoaøi ñaát ñai goàm ruoäng ñaát canh taùc, baõi coû, röøng nuùi ao hoà ra, nhöõng taøi saûn coøn laïi nhö vöôøn töôïc nhaø cöûa, thu hoaïch treân caùc phaàn ñaát ñöôïc phân chia v.v… ñeàu thuoäc quyeàn sôû höõu rieâng cuûa noâng daân coâng xaõ. Nhö vaäy, coâng xaõ noâng thoân laø coâng xaõ cuoái cuøng cuûa xaõ hoäi nguyeân thuûy, laø thôøi kyø quùa ño ätöø bịt áñoä coâng höõu thanh lịch cheá ñoä tö höõu, ñoàng thôøi laø hình thöùc quùa ñoä töø xaõ hoäi nguyeân thuûy lịch sự xaõ hoäi coù giai caáp. -Cheá ñoä daân chuû quaân söï xuaát hieän: Ñeán giai ñoaïn cuoái cuûa xaõ hoäi thò toäc, caùc cuoäc chieán trực rỡ giöõa caùc boä laïc thöôøng xaåy ra. Ñeå chæ huy caùc cuoäc chieán trỡ aáy, caùc boä laïc thöôøng cöû moät ngöôøi laøm thuû lónh quaân söï.

Xem thêm: Giải Bài 48 Trang 84 Sgk Toán 8 Tập 2, Giải Bài 48 Trang 84



Xem thêm: Công Ty Cổ Phần Cảng Quy Nhơn, Thổi Phồng Kết Quả Kinh Doanh

Tuy raèng thuû lónh quaân söï ñaõ trôû thaønh moät nhaân vaät coù nhieàu quyeàn haønh, nhöng ñoàng thôøi caùc hình thöùc sinc hoaït daân chuû nhö ñaïi hoäi nhaân daân vaãn ñöôïc bảo trì. Do thôøi kyø naøy vöøa coù thuû lónh quaân söï vöøa gia hạn sinc hoaït daân chuû neân cheá ñoä aáy goïi laø cheá ñoä daân chuû quaân söï. Cheá ñoä daân chuû quaân söï chæ toàn taïi trong moät thôøi gian ngaén ôû moät soá nôi treân theá giôùi maø thoâi. Tuy vaäy cheá ñoä daân chuû quaân söï cuõng laø moät hình thöùc quùa ñoä thanh lịch xaõ hoäi coù nhaø nöôùc. Ñeán cuoái thieân kyû IV ñaàu thieân kyû III Tcông nhân, vì chưng söï phaùt trieån cuûa hieän töôïng phaân hoùa giai caáp, ôû moät soá nôi nhö Ai Caäp, Taây AÙ, Aán Ñoä, Ñoâng Nam AÂu, nhaø nöôùc ñaõ ra ñôøi. Taïi nhöõng nôi aáy, xaõ hoäi nguyeân thuûy ñeán ñaây ñaõ keát thuùc.III. Vaên hoùa nguyeân thuûy. Trong giai ñoaïn nguyeân thuûy, loaøi ngöôøi ñaõ tích luõy ñöôïc moät soá kieán thöùc veà caùc maët nhö y döôïc, soá hoïc, sinh hoïc… vaø cuõng ñaït ñöôïc moät soá thaønh töïu veà vaên hoïc ngheä thuaät, nhöng nhöõng thaønh töïu phong phuù nhaát laø veà maët toân giaùo vaø ngheä thuaät. 1. Toân giaùo. Bieåu hieän cuûa quan tiền nieäm toân giaùo cuûa ngöôøi nguyeân thuûy goàm caùc maët sau ñaây: a. Toâ tem giaùo: Ngöôøi nguyeân thuûy thöôøng coù quan liêu nieäm raèng ngöôøi vaø moät loaïi ñoäng vaät tuyệt thöïc vaät naøo ñoù vân oán coù quan liêu heä hoï haøng vôùi nhau, vaät ñoù cuøng xuất hiện ñoàng thôøi vôùi thò toäc. Vaät ñoù ñöôïc goïi laø vaät toå (toâ tem). Ngöôøi môùi hiện ra töùc laø bởi vì vaät toå nhaäp vaøo thaân theå cuûa baø meï roài hình thành, ngöôøi cheát thì laïi bieán thaønh vaät toå. Thò toäc thôø vaät toå naøo thì kieâng gieát haïi hoaïc aên thòt Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch SöûLòch söû theá giôùi Coå Ñaïi - 10 -ñoäng vaät aáy. Veà sau coù moät soá ñoäng vaät ngöôøi ta chæ kieâng aên moät boä phaännaøo ñoù nhö ñaàu, gan… maø thoâi. b. Thôø linch trả ngöôøi cheát: Ngöôøi nguyeân thuûy tin raèng con ngöôøi coù linh trả, bởi vì ñoù sau khoản thời gian cheát,con ngöôøi seõ soáng ôû moät theá giôùi khaùc. Xuaát phaùt töø quan lại nieäm aáy, ngöôøinguyeân thuûy ñaõ ñaët ra nhieàu nghi leã vào vieäc mai taùng, ñoàng thôøi coøn choântheo ngöôøi cheát nhieàu ñoà duøng haøng ngaøy. c. Thôø caùc vaät töï nhieân: Xuaát phaùt töø quan tiền nieäm “vaïn vaät höõu linh”, ngöôøi nguyeân thuûy thôønhieàu thöù nhö maët trôøi, nöôùc, löûa, ñaù v.v… trong ñoù ñaëc bieät nhaát laø thôø caùctaûng ñaù lôùn. Ngaøy ni ôû nhieàu nôi vaãn coøn nhöõng taûng ñaù xeáp thaønh voøngtroøn hoaëc xeáp thaønh haøng daøi. Ví duï ôû Phaùp coù moät baõi ñaù goàm 2813 taûngñaù lôùn xeáp thaønh 13 haøng daøi, trong ñoù taûng ñaù lôùn nhaát cao trăng tròn m, naëng 300taán. Ngoaøi ra coøn coù nhöõng baøn ñaù hoaëc nhaø nhoû laøm baèng ñaù. Ñeán cuoái thôøi nguyeân thuûy, noäi dung vaø hình thöùc cuûa toân giaùo caøngphöùc taïp, quûy thaàn caøng nhieàu,bởi vì ñoù taàng lôùp thaày cuùng ñaõ ra ñôøi.2. Ngheä thuaät: Ngheä thuaät thôøi nguyeân thuûy ñöôïc baûøo toàn ñeán ngaøy nay goàm nhöõngtaùc phaåm thuoäc hai lónh vöïc hoäi hoïa vaø ñieâu khaéc. Treân vaùchcaùc hang ñaù ôûnhieàu nôi ni coøn giöõ laïi nhieàu böùc tma lanh khaù sinch ñoäng veõ caùc bé vaät,caûnh saên baén, caûnh chieán trạng rỡ v.v…. Veà ñieâu khaéc, ñeà taøi chuû yeáu laø caùc ñoäng vaät vaø phuï nöõ. * * * Ñaëc ñieåm cuûa xaõ hoäi coâng xaõ nguyeân thuûy: 1. Quan heä saûn xuaát döïa treân cô sôû cheá ñoä coâng höõu veà tö lieäu saûnxuaát, vị ñoù saûn phaåm laøm ra cuõng laø cuûa phổ biến. Bôûi vaäy thôøi kyø naøy chöacoù giai caáp, chöa coù hieän töôïng aùp böùc boùc loät, chöa coù nhaø nöôùc. 2. Löïc löôïng saûn xuaát cuûa thôøi kyø naøy coøn raát thaáp keùm, ñôøi soáng cuûanhỏ ngöôøi heát söùc gian khoå, xaõ hoäi phaùt trieån raát chaäm chaïp. Noäi dung oân taäp. 1/ Quùa trình hình thaønh loaøi ngöôøi. 2/ Tình hình coâng xaõ thò toäc maãu heä vaø thò toäc phuï heä (chuù yù nhöõngñaëc ñeåm chính cuûa coâng xaõ thò toäc vaø söï khaùc nhau giöõa coâng xaõ thò toäc vaøcoâng xaõ noâng thoân).Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch Söû Lòch söû theá giôùi Coå Ñaïi - 11 -Phaàn II. LÒCH SÖÛ PHÖÔNG ÑOÂNG COÅ ÑAÏIBaøi 1. Ai Caäp coå ñaïiI. Ñòa lyù vaø cö daân. Ai caäp ôû vuøng Ñoâng baéc Chaâu Phi, naèm doïc theo vuøng haï löu cuûa löu vöïc soâng Nin. Soâng Nin baét nguoàn töø vuøng xích ñaïo cuûa Chaâu Phi, daøi 6700 Km, nhöng phaàn chaûy qua Ai Caäp chæ daøi 700 km. Mieàn ñaát ñai vày soâng Nin boài ñaxay chæ roäng töø 15-25 km, ôû phí tổn Baéc coù nôi roäng ñeán 50 km do ôû ñaây soâng Nin phân tách laøm nhieàu nhaùnh tröôùc Lúc ñoå ra bieån. Haøng naêm, töø thaùng 6 ñeán thaùng 11,nöôùc soâng Nin daâng cao ñem theo moät löôïng phuø sa raát phong boài ñaxay đến vuøng ñoàng baèng nhị beân bôø ngaøy caøng theâm maøu môõ. Chính vị vaäy neàn kinh teá ôû ñaây phaùt trieån sôùm taïo ñieàu kieän mang đến Ai Caäp coù theå böôùc vaøo xaõ hoäi vaên minch sôùm nhaát theá giôùi. Tuy vaäy, veà maët ñòa hình, Ai Caäp laø moät nöôùc töông ñoái trườn ñoùng kín: Phía Baéc giaùp Ñòa Trung Haûi, phía Ñoâng giaùp bieån Ñoû, phiaù Taây giaùp sa maïc Xahara, phía Nam giaùp moät vuøng nuùi hieåm trôû khoù qua laïi cuûa Nubi. Chæ coù ôû Ñoâng Baéc, vuøng keânh ñaøo Xuyeâ sau naøy, ngöôøi Ai Caäp coå ñaïi môùi coù theå qua laïi vôùi vuøng Taây AÙ. Ai Caäp phân tách laøm nhị mieàn roõ reät theo doøng chaûy cuûa soâng Nin töø Nam leân Baéc: mieàn Thöôïng Ai Caäp (mieàn Nam) laø moät daûi löu vöïc heïp; mieàn Haï Ai Caäp (mieàn Baéc) laø moät ñoàng baèng hình tam giaùc. Cö daân Ai Caäp thôøi coå ñaïi laø ngöôøi Libi, ngöôøi da ñen vaø coù theå coù caû ngöôøi Xeâmkhông nhiều di cö töø chaâu AÙ tôùi nöõa.II. Caùc thôøi kyø lòch söû cuûa Ai Caäp coå ñaïi. Theo Maneâtoâng (Maneùthon), moät thaày tu kieâm söû gia Ai Caäp soáng vaøo theá kyû III Tcông nhân, taùc giaû quyeån “Lòch söû Ai Caäp” nay ñaõ thaát truyeàn thì lòch söû Ai Caäp coå ñaïi bao goàm 31 vöông trieàu. Treân cô sôû aáy, ngöôøi ta phân tách lòch söû Ai Caäp töø cuoái thieân kyû IV Tcông nhân ñeán cuoái thieân kyû I Tcông nhân thaønh 5 thôøi kyø: - Thôøi kyø Taûo vöông quoác (3200 – 3000 TCN) (1) - Thôøi kyø Coå vöông quoác (3000 – 2200 TCN). - Thôøi kyø Trung vöông quoác (2200 – 1570 TCN). 1 Veà nieân ñaïi caùc thôøi kyø lòch söû Ai Caäp coå ñaïi, caùc taøi lieäu ñöa ra nhöõng con soá khaùc nhau, vị vaäy nhöõng bé soá naøychæ coù yù nghóa töông ñoái.- Thôøi kyø Taân vöông quoác (1570 – 1090 TCN). Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch SöûLòch söû theá giôùi Coå Ñaïi - 12 - - Thôøi Haäu kyø vöông quoác (1090 – 332 TCN).1. Thôøi kyø Taûo Vöông quoác. Cö daân ñaàu tieân ôû Ai Caäp cuõng soáng trong xaõ hoäi nguyeân thuûy. Ñeánthieân kyû thöù IV Tcông nhân, coâng xaõ thò toäc rã raõ, coâng xaõ noâng thoân xuaát hieän.Daàn daàn caùc coâng xaõ noâng thoân lieân hôïp laïi thaønh caùc chaâu. Ñoù laø nhöõngnhaø nöôùc ñaàu tieân ôû Ai Caäp. Tieáp ñoù caùc chaâu laïi lieân hôïp vôùi nhau vaø hìnhthaønh nhị mieàn goïi laø Thöôïng Ai Caäp vaø Haï Ai Caäp. Ñeán cuoái theá kyû IVTcông nhân, nhị mieàn ñaõ ñaáu tnhãi con vôùi nhau, keát quûa laø Thöôïng Ai Caäp ñaõ thoángnhaát ñöôïc Haï Ai Caäp. Sau Lúc thoáng nhaát, lòch söû Ai Caäp böôùc vaøo moät thôøi kyø goïi laø Taûovöông quoác goàm nhì vöông trieàu laø Vöông trieàu I vaø Vöông trieàu II.2. Thôøi kyø Coå Vöông quoác. Thôøi kyø Coå vöông quoác bao goàm 8 vöông trieàu töø vöông trieàu III ñeánvöông trieàu X. Ñaây laø thôøi kyø lòch söû Ai Caäp coù moät böôùc phaùt trieån quantroïng. Chính söï phaùt trieån veà tởm teá vaø söï taêng cöôøng quyeàn löïc cuûa chínhphuû trung öông ñaõ cho pheùp caùc Pharaoâng (vua) thuoäc caùc vöông trieàu III vaøvöông trieàu IV coù` theå huy ñoäng söùc ngöôøi söùc cuûa ñeå xaây cho chính mình nhöõngKim töï thaùp noåi tieáng vào lòch söû. Tröôùc kia kinh ñoâ cuûa Ai Caäp ñoùng ôûAbiñoát nhöng baét ñaàu töø vöông trieàu III thì chuyeån ñeán Memphkhông nhiều. Söï nháng nhaát huøng maïnh cuûa Ai Caäp chæ gia hạn ñöôïc trong nhị vöôngtrieàu III vaø IV, tieáp ñoù Ai Caäp böôùc vaøo thôøi kyø hoãn loaïn keùo daøi trongnhieàu theá kyû.3. Thôøi kyø Trung Vöông quoác. Sau moät thôøi gian chia caét, ôû mieàn Baéc vaø mieàn Nam ñaõ hình thaønhnhị trung taâm cuûa vieäc nhoáng nhaát ñaát nöôùc laø Heâracleâoâpoâlkhông nhiều vaø Tebô(Theøbes) ñeán khoûang naêm 2200 Tcông nhân, moät laàn nöõa, mieàn Nam laïi thoángnhaát ñöôïc caû nöôùc. Vua Mentuhoâteùp cuûa Tebô trôû thaønh vua cuûa caû Ai Caäp.Vöông trieàu XI baét ñaàu ñöôïc thaønh laäp. Thôøi kyø Trung Vöông quoác goàm 7vöông trieàu (töø vöông trieàu XI ñeán vöông trieà XVII), nhöng trong ñoù thôøi kyøoån ñònh nhaát laø döôùi thôøi loáng trò cuûa vöông trieàu XI vaø vöông trieà XII. Sau ñoù, thôøi Trung vöông quoác coù nhì söï kieän noåi baät, ñoù laø cuoäc khôûinghóa cuûa daân ngeøo vaø söï nhoáng trò mieàn baéc Ai Caäp cuûa ngöôøi Hích Xoát. - Ñeán naêm 1750 Tcông nhân, bởi vì thiết yếu saùch aùp böùc boùc loät taøn baïo cuûa giaicaáp thoáng trò, nhaân daân ôû khiếp ñoâ ñaõ noåi daäy khôûi nghóa. Quaàn chuùng khôûinghóa tröôùc heát ñeán baét vua, laät ñoå chủ yếu quyeàn trung öông. Caû boä maùyloáng trò cuõ trườn suïp ñoå, taát caû nhöõng ngöôøi trong cung bò ñuoåi khoûi cung ñình.Ngay sau ñoù, quaàn chuùng khôûi nghóa thaønh laäp chủ yếu quyeàn môùi, töï quûan lyùcaùc maët haønh bao gồm, tö phaùp vaø taøi chủ yếu. Tuy vaäy, cuoái cuøng cuoäc khôûiNguyeãn Gia Phu Khoa Lòch SöûLòch söû theá giôùi Coå Ñaïi - 13 -nghóa naøy khoâng traùnh khoûi bò thaát baïi, giai caáp nháng trò laïi khoâi phuïc ñöôïcchính quyeàn cuûa mình. - Sau khi deïp taét ñöôïc ngoïn löûa ñaáu tranh ma cuûa quaàn chuùng nhaânkhoâng laâu, Ai Caäp bò ngöôøi HíchXoát,moät boä toäc ôû vuøng Palextin xaâm nhaäp.Keát quûa laø naêm 1710 TCN, ngöôøi HíchXoát chinc phuïc ñöôïc mieàn Baéc AiCaäp, laäp neân ôû ñaây moät vöông trieàu ngoaïi toäc roài laáy mieàn Baéc laøm ñòa baønñeå khoáng cheá caû mieàn Nam. Ngöôøi Hích Xoát thoáng trò Ai Caäp trong voøng140 naêm, ñeán naêm 1570 môùi bò ñaùnh ñuoåi.4. Thôøi kyø Taân vöông quoác. Thôøi kyø Taân vöông quoác bao goàm 3 vöông trieàu töø vöông trieàu XVIIIñeán vöông trieàu XX. Chính saùch nháng trò cuûa ngöôøi Hích xoát laøm mang lại nhaân daân Ai Caäp heátsöùc caêm phaãn, vày vaäy hoï khoâng ngöøng noåi daäy ñaáu tnhãi con. Ñeán naêm 1570,vua Aùtmeùt (Ahmeøs) ôû mieàn Nam ñaõ laõnh ñaïo nhaân daân Ai Caäp ñaùnh ñuoåiñöôïc ngöôøi Hích Xoát khoâi phuïc neàn ñoäc laäp vaø thoáng nhaát mang lại ñaát nöôùc.Atmeùt laø ngöôøi saùng laäp vöông trieàu XVIII, töø ñoù lòch söû Ai Caäp böôùc vaøothôøi kyø Taân vöông quoác. Töø ñaây, Ai Caäp trôû thaønh moät nöôùc huøng maïnh. Treân cô sôû aáy, Atmeùtvaø nhöõng ngöôøi keá thöøa oâng ñaõ thi haønh chính saùch xaâm löôïc beân ngoaøi, doñoù ñaõ bieán Ai Caäp thaønh moät ñeá quoác coù laõnh thoå bao goàm Libi, Nubi ôûChaâu Phi vaø Xiri, Pheânixi, Palextin ôû Chaâu AÙ. Ñeán cuoái thôøi vöông trieàu XVIII, ôû Ai Caäp coù moät söï kieän quantroïng, ñoù laø cuoäc caûi caùch toân giaùo cuûa Íchnatoân. Nguyeân nhaân cuûa cuoäc caûi caùch toân giaùo naøy laø sau caùc cuoäc chieántranh ma thaéng lôïi, caùc Pharaoâng Ai Caäp thöôøng ban caáp nhieàu cuûa caûi mang lại caùcñeàn thôø thaàn maët trôøi Amoân, vì chưng ñoù ñaõ laøm mang đến theá löïc cuûa taàng lôùp taêng löõ(nhöõng ngöôøi haønh ngheà toân giaùo) ñeàn thôø thaàn Amoân nhaát laø caùc taêng löõ ôûkinh ñoâ Tebô maïnh haún leân. Döïa vaøo theá löïc tởm teá vaø uy löïc toân giaùo,taàng lôùp taêng löõ trôû neân coù vai troø quan tiền troïng veà bao gồm trò, coù theå cöû ngöôøicuûa bản thân laøm Teå töôùng, bieán vua thaønh buø nhìn. Vì vaäy, ñeán ñaàu theá kyû XIV TCN, vua Amenhoâteùp IV ñaõ tieán haønhmoät cuoäc caûi caùch nhaèm laøm yeáu theá löïc cuûa taàng lôùp taêng löõ ñeàn thôø thaànAmoân, lòch söû goïi laø cuoäc caûi caùch toân giaùo Íchnatoân. Ñeå thöïc hieän muïc ñích cuûa mình, Amenhoâteùp IV chuû tröông thôø moätthaàn maët trôøi khaùc goïi laø thaàn Atoân, caám thôø cuùng taát caû caùc thaàn khaùc. OÂngcoøn không đúng thôï ñaù ñi xoùa teân caùc thaàn khaéc treân töôøng nhaát laø teân thaàn Amoân.Baûn thaân oâng cuõng khoâng duøng hieäu Amenhoâteùp nöõa bởi vì coù sở hữu teân thaànAmoân maø ñoåi thaønh Íchnatoân nghóa laø “Ngöôøi haàu cuûa thaàn Atoân”. Hôn nöõaNguyeãn Gia Phu Khoa Lòch Söû Lòch söû theá giôùi Coå Ñaïi - 14 - Amenhoâteùp IV (Íchnatoân) coøn boû tởm ñoâ Tebô, nôi theá löïc taàng lôùp taêng löõ thôø thaàn Amoân raát maïnh, xaây döïng moät ghê ñoâ môùi vaø ñaët teân laø Akheâtatoân coù nghóa laø “Chaân trôøi cuûa thaàn Atoân”. Nhö vaäy, veà hình thöùc, cuoäc caûi caùch cuûa Amenhoâteùp IV laø moät cuoäc caûi caùch toân giaùo, nhöng thöïc chaát ñoù laø moät cuoäc ñaáu ttrẻ ranh bao gồm trò nhaèm taêng cöôøng quyeàn löïc cuûa vua vaø chính phuû trung öông. Nhöõng bieän phaùp caûi caùch cuûa Amenhoâteùp IV chæ ñöôïc thöïc hieän vào thôøi gian trò bởi cuûa oâng. Sau lúc oâng cheát, caùc vua noái ngoâi daàn daàn xoùa boû caùc noäi dung caûi caùch, thaäm chí thaønh Akheâtatoân cuõng trườn phaù huûy. Trong Lúc ñoù, vuøng Xiri, Palextin thuoäc Ai Caäp ñang bò ngöôøi Hítkhông nhiều, taán coâng. Cö daân ôû ñaây lieân minh vôùi ngöôøi Híttít ñeå choáng laïi Ai Caäp. Ñeán vöông trieàu XX, chính quyeàn trung öông caøng suy yeáu, xu höôùng phân chia caét ñaát nöôùc ngaøy caøng gia taêng. Ñeán khoaûng naêm 1090 TCN, thôøi kyø Taân vöông quoác keát thuùc. 5. Thôøi Haäu kyø vöông quoác. Töø vöông trieàu XXI trôû ñi laø thôøi Haäu kyø vöông quoác trong lòch söû Ai Caäp. Töø ñaây Ai Caäp luoân trườn phân tách caùt traàm troïng, vị vaäy ñaõ thaønh nôi loáng trò cuûa caùc theá löïc beân ngoaøi. Vaøo giöõa theá kyû X Tcông nhân, moät thuû lónh quaân ñoäi ñaùnh thueâ Libi ñaõ daønh ñöôïc ngoâi Pharaoâng laäp ra moät vöông trieàu ngoaïi toäc. Ñeán theá kyû VIII TCN, ngöôøi Nubi ôû phía Nam ñaõ taán coâng Ai Caäp laät ñoå vöông trieàu cuûa ngöôøi Libi vaø thaønh laäp moät vöông trieàu ngoaïi toäc môùi vaøo naêm 726 TCN. Ñoù laø vöông trieàu XXV. - Naêm 671 TCN, Ai Caäp laïi bò Aùtxiri nhoáng trò. - Naêm 654 TCN, moät quùy toäc ôû mieàn Baéc ñaõ laõnh ñaïo nhaân daân ñaùnh ñuoåi ñöôïc ngöôøi Aùtxiri laäp neân vöông trieàu XXVI (654 – 525 TCN). - Naêm 525 Tcông nhân, Ai Caäp trườn BaTö xaâm löôïc vaø nháng trò (525 – 332 TCN). - Naêm 332 TCN, Ai Caäp bò Aleáchxaêng Makeâñoânia chinh phuïc. Sau Khi Aleáchxaêng cheát, Ai Caäp thuoäc quyeàn thoáng trò cuûa töôùng Ptoâleâmeâ vaø tieáp ñoù laø vöông trieàu Ptoâleâmeâ đến ñeán naêm 30 Tcông nhân thì trườn nhaäp vaøo ñeá quoác LaMaõ.III. Tình hình ghê teá xaõ hoäi vaø boä maùy nhaø nöôùc. 1. Caùc ngaønh ghê teá a. Coâng cuï saûn xuaát: Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch SöûLòch söû theá giôùi Coå Ñaïi - 15 - Thôøi Coå vöông quoác chæ môùi bieát duøng ñoàng ñoû. Thôøi Trung vöôngquoác ñaõ duøng ñoàng pha thieác nhöng tæ leä thieác quùa cao neân chöa goïi laø ñoàngthau, ñoàng thôøi ñoàng ñoû vaãn giöõ vai troø chuû yeáu. Ñeán thôøi Taân vöông quoác, ñoàng thau môùi ñöôïc söû duïng roâng raõi, veàsau, saét ñaõ baét ñaàu xuaát hieän nhöng saét coøn raát hieám neân ñöôïc coi laø moätklặng loaïi quùy. b. Noâng nghieäp: Noâng nghieäp laø cô sôû cuûa neàn khiếp teá cuûa Ai Caäp coå ñaïi ñöôïc nhaønöôùc raát quan tiền taâm. - Töø thôøi Taûo vöông quoác ñaõ coù leã “xuoáng caøy”. Trong leã ñoù, vua ñoäimuõ mieän, caàm cuoác cuoác luoáng ñaát ñaàu tieân. Sau vua, coù ngöôøi caàm gioûgieo haït gioáng xuoáng luoáng ñaát vua vöøa môùi cuoác. - Thuûy lôïi coù vai troø quan troïng ñoái vôùi neàn noâng nghieäp cuûa nöôùcnaøy, vị vaäy nhaø nöôùc raát quan tiền taâm ñeán vieäc xaây döïng caùc coâng trình thuûylôïi. Ñeán thôøi Taân vöông quoác, vieäc töôùi nöôùc vì chưng quan Teå töôùng quaûn lyù. - Tuy coâng cuï coøn thoâ sô nhöng nhôø ñaát ñai maøu môõ laïi bieát chuù yùñeán thuûy lôïi neân neàn noâng nghieäp cuûa Ai Caäp ñaõ khaù phaùt trieån. Töø thôøi Coåvöông quoác, Ai Caäp ñaõ bieát troàng nhieàu loaïi caây nhö luùa mì, ñaïi maïch, ñaäu,rau, oâliu v.v… c. Thuû coâng nghieäp. Ai Caäp coù nhieàu kyên loaïi quùy nhö vaøng, ñoàng, chì, keàn… vaø nhieàuloaïi ñaù trong ñoù coù nhieàu loaïi ñaù quùy nhö maõ naõo, bích ngoïc v.v… Ñoù laønhöõng nguyeân lieäu giuùp đến caùc ngheà thuû coâng nhö ngheà luyeän klặng, ngheàkyên ổn hoaøn,ngheà cheá taùc ñaù.v.v… phaùt trieån. Ngoaøi ra, töø sôùm Ai Caäp coøn coù caùc ngheà khaùc nhö ngheà laøm ñoà goám,ngheà deät, ngheà thuoäc da, ngheà laøm ñoà thuûy tinh. Ñeán thôøi Taân vöông quoác,ngöôøi Ai Caäp ñaõ cheá taïo ñöôïc thuûy tinh maøu vaø ñoà söù. d. Thöông nghieäp. - Töø thôøi Coå vöông quoác ñaõ coù trao ñoåi nhöng chæ môùi tieán haønh döôùihình thöùc laáy vaät ñoåi vaät. Tuy vaäy töø thôøi kyø naøy ñaõ coù quan tiền heä trao ñoåi vôùinöôùc Pun ôû phía Nam vaø vôùi Xiri ôû phía Baéc. - Thôøi Trung vaø Taân vöông quoác, thöông nghieäp caøng phaùt trieån nhaátlaø vieäc buoân baùn vôùi beân ngoaøi. Haøng hoùa quùy ñöôïc ñöa veà Ai Caäp ngaøycaøng nhieàu. Thôøi kyø naøy vaøng vaø baïc ñöôïc duøng laøm vaät moâi giôùi vào vieäctrao ñoåi.Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch SöûLòch söû theá giôùi Coå Ñaïi - 16 -2. Tình hình ruoäng ñaát : Quyeàn sôû höõu ruoäng ñaát ôû Ai Caäp coå ñaïi vào caùc thôøi kyø khoânghoaøn toøan gioáng nhau. - Ñaàu thôøi coå vöông quoác, toaøn boä ruoäng ñaát trong nöôùc thuoäc quyeànsôû höõu cuûa nhaø nöôùc. Treân cô sôû ñoù, vua giöõ laïi moät phaàn bởi mình tröïc tieápquaûn lyù, moät phaàn ban caáp mang lại quùy toäc quan tiền laïi ñeàn mieáu, moät phaàn giaomang đến caùc coâng xaõ noâng thoân. Phaàn ruoäng ñaát bởi vua vaø quan liêu laïi quaûn lyù ñöôïc toå chöùc thaønh caùcnoâng trang. - Cuoái thôøi Coå vöông quoác, moät soá coâng xaõ noâng thoân tung raõ. Ruoängtö baét ñaàu xuaát hieän. - Thôøi Trung vaø Taân vöông quoác, coâng xaõ noâng thoân caøng tung raõnhieàu, ruoäng tö caøng ngaøy caøng phaùt trieån. Tuy vaäy, quyeàn sôû höõu toái cao veàruoäng ñaát vaãn thuoäc veà nhaø nöôùc töùc laø thuoäc veà vua.3. Quan heä giai caáp. Trong xaõ hoäi Ai Caäp coå ñaïi coù caùc giai caáp vaø taàng lôùp sau ñaây: a. Giai caáp boùc loät: Giai caáp naøy goàm nhì boä phaän bao gồm laø vua quan tiền vaø taêng löõ. Tö lieäusaûn xuaát chuû yeáu cuûa hoï laø ruoäng ñaát maø nguoàn ruoäng ñaát chuû yeáu laø vì chưng nhaønöôùc ban taëng. Ñeå quaûn lyù vaø canh taùc ruoäng ñaát cuûa bản thân, caùc quan laïi vaø caùc ñeànmieáu toå chöùc thaønh nhöõng noâng trang roài thueâ noâng daân noâng trang saûn xuaátñeå thu hoaïch toaøn boä hoaëc giao ñaát cho noâng daân noâng trang caøy caáy roài thuñòa toâ. Ngoaøi ruoäng ñaát, giai caáp naøy coøn coù raát nhieàu noâ leä. Moät boä phaän noâleä cuõng coù tsay mê gia saûn xuaát nhöng phaàn lôùn noâ leä bò söû duïng vaøo vieäc haàuhaï. b. Giai caáp noâng daân. Giai caáp noâng daân laø giai caáp ñoâng ñaûo nhaát vaø laø giai caáp giöõ vai troøquan lại troïng nhaát vào ñôøi soáng khiếp teá xaõ hoäi. Do quyeàn sôû höõu vaø quyeàn söûduïng ruoäng ñaát coù nhieàu loaïi khaùc nhau neân giai caáp noâng daân ôû Ai Caäp coåñaïi bao goàm bố loaïi: noâng daân coâng xaõ, noâng daân noâng trang vaø noâng daân töïcanh. Cuøng vôùi söï phaùt trieån cuûa lòch söû, tyû leä giöõa ba loaïi noâng daân ñoù tuycoù nạm ñoåi nhöng noùi thông thường noâng daân coâng xaõ laø thaønh phaàn ñoâng ñaûo nhaát.Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch SöûLòch söû theá giôùi Coå Ñaïi - 17 -Hoï caøy caáy ruoäng ñaát cuûa coâng xaõ phân tách mang lại nhöng hoï laø daân töï vì chưng vaø ñöôïcgoïi laø “thaàn daân cuûa Vua”. Noâng daân töï canh laø loaïi noâng daân coù moät ít ruoäng ñaát rieâng. Loaïinaøy ñaõ xuaát hieän töø thôøi Coå vöông quoác. Veà soá löôïng, loaïi naøy chieám tyû leäraát nhoû. Noâng daân noâng trang laø loaïi noâng daân khoâng coù ruoäng ñaát. Hoï phaûicanh taùc ruoäng ñaát trong caùc noâng trang cuûa vua, quan liêu, ñeàn mieáu. Noâng daân coâng xaõ vaø noâng daân töï canh coù nghóa vuï phaûi noäp thueá, ñiphu vaø ñi bộ đội cho nhaø nöôùc, coøn noâng daân noâng trang thì hoaëc laø laøm vieäcroài ñöôïc nhaän thuø lao, hoaëc laø ñöôïc giao mang lại moät maûnh ñaát ñeå canh taùc roàiphaûi noäp ñòa toâ. c. Giai caáp noâ leä. Giai caáp noâ leä ôû Ai Caäp coå ñaïi töông ñoái ñoâng. Nguoàn noâ leä bao gồm laøtuø binch, nhöõng ngöôøi baûn xöù bò noâ dòch vaø nhöõng ngöôøi vị caùc nöôùc leä thuoäccoáng naïp. Noâ leä thuoäc quyeàn sôû höõu cuûa nhaø nöôùc, cuûa vua, cuûa quùy toäc quanlaïi, cuûa ñeàn mieáu, cuûa taêng löõ. Ngoaøi ra, moät soá nô lệ, thôï thuû coâng,noâng daân khaù giaû cuõng coù noâ leä. Noâ leä phaàn lôùn bò söû duïng vaøo nhöõng coâng vieäc phi saûn xuaát nhö haàuhaï chuû, laøm caùc coâng vieäc trong nhaø, xaây döïng caùc coâng trình kieán truùcv.v…. Coù moät soá noâ leä cuõng bò söû duïng vaøo vieäc saûn xuaát noâng nghieäp. Tuyvaäy, noùi phổ biến vai troø cuûa giai caáp noâ leä trong neàn khiếp teá cuûa Ai Caäp coåñaïi raát coù haïn.4. Taàng lôùp thôï thuû coâng: Taàng lôùp thôï thuû coâng ôû Ai Caäp coå ñaïi phân chia laøm nhì loaïi: Loaïi thôï thuûcoâng laøm vieäc vào caùc noâng trang cuûa quan liêu laïi vaø ñeàn mieáu, vaø loaïi thôïthuû coâng töï vày. Loaïi thôï thuû coâng laøm vieäc trong caùc noâng trang trườn quaûn lyù raát chaëtcheõ neân quyeàn töï vày bò haïn cheá. Loaïi thôï thuû coâng töï do phaàn lôùn soáng ôû thaønh thò. Hoï laøm caùc ngheànhö thôï giaøy, thôï moäc, thôï neà, thôï ñaù, thôï giaët, thôï caïo v.v… . Noùi thông thường hoïphaûi laøm vieäc raát vaát vaû nhöng ñôøi soáng raát khoå cöïc. Tuy nhieân trong ñoù coùmoät soá ít coù cuoäc soáng khaù giaû. Ñoù laø nhöõng thôï thuû coâng ñöôïc laøm vieäc chonhaø vua. Veà taàng lôùp buoân baùn thì maõi ñeán thôøi Taân vöông quoác môùi xuaáthieän, trong ñoù coù moät soá chuyeân baùn caùc thöù nhö löông thöïc, baùnh, röôïu, thòtv.v… bởi vì caùc ñeàn mieáu giao đến. Nhöõng ngöôøi naøy ñeàu trườn leä thuoäc vaøo ñeànNguyeãn Gia Phu Khoa Lòch SöûLòch söû theá giôùi Coå Ñaïi - 18 -mieáu. Ngoaøi ra coøn coù moät soá ngöôøi buoân baùn phuïc vuï cho tö nhaân. Noùithông thường taàng lôùp buoân baùn ôû Ai Caäp coå ñaïi chöa phaùt trieån laém nhẹm.5. Boä maùy nhaø nöôùc. Boä maùy nhaø nöôùc Ai Caäp coå ñaïi ñöôïc toå chöùc theo cheá ñoä quaân chuûchuyeân cheá. Ñöùng ñaàu boä maùy nhaø nöôùc aáy laø vua ñöôïc goïi laø Pharaoâng coùnghóa laø “cung ñieän”. Pharaoâng laø ngöôøi coù quyeàn löïc voâ cuøng lôùn, laø ngöôøiñöùng ñaàu veà chính trò vaø coøn ñöùng ñaàu veà toân giaùo. Pharaoâng Ai Caäp coønñöôïc thaàn thaùnh hoùa, ví duï vua saùng laäp vöông trieàu V ñöôïc noùi laø bé cuûamoät nöõ tu syõ vôùi thaàn Ra. Chính nhôø coù uy quyeàn lôùn nhö vaäy neân nhieàuPharaoâng ôû Ai Caäp ñaõ coù theå xaây cho doanh nghiệp nhöõng kim töï thaùp noåi tieáng. Döôùi vua laø moät boä maùy quan laïi trung öông vaø ñòa phöông maø ngöôøiñöùng ñaàu laø Teå töôùng. Teå töôùng coù quyeàn quaûn lyù caùc coâng vieäc veà chínhtrò, taøi thiết yếu, ghê teá. Quan Teå töôùng cuõng laø quan lại chaùnh aùn toái cao. Caáp haønh chủ yếu ñòa phöông döôùi trung öông goïi laø Chaâu. Vieân quanñöùng ñaàu caùc Chaâu goïi laø chaâu tröôûng. Chöùc quan lại naøy khoâng nhöõng coùquyeàn quaûn lyù moïi coâng vieäc ôû trong chaâu maø coøn laø ngöôøi ñöùng ñaàu toângiaùo ôû ñòa phöông.Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch Söû Lòch söû theá giôùi Coå Ñaïi - 19 -Baøi 2. LÖÔÕNG HAØ COÅ ÑAÏII. Ñòa lyù vaø cö daân. Löôõng Haø laø mieàn naèm giöõa nhì soâng: soâng Tigrô ôû phía Ñoâng vaø soâng Ôphôraùt ôû phía Taây. Caû nhị soâng naøy baét nguoàn töø mieàn röøng nuùi Acmeâria chaûy qua laõnh thoå nöôùc Iraéc ngaøy ni roài ñoå ra vònh Ba Tö. Veà muøa xuaân, tuyeát ôû cao nguyeân Acmeâria tung laøm nöôùc nhị soâng Tigrô vaø Ôphôraùt daâng cao gaây neân luõ luït laøm ngaäp caû moät vuøng roäng lôùn. Chính nhôø nöôùc luït, ñaát ñai ôû ñaây khoâng ngöøng ñöôïc boài ñaxay vaø trôû neân maøu môõ. Do löôïng phuø sa raát nhieàu neân sau maáy ngàn naêm bôø bieån cuûa vònh Ba Tö phaûi luøi xa gaàn 200 km. Vì vaäy, nhị doøng soâng Tigrô vaø Ôphôraùt voán thù ñoå ra bieån baèng hai cöûa soâng khaùc nhau ñaõ nhaäp laïi thaønh moät doøng tröôùc Khi ra bieån. Veà ñòa hình, Löôõng Haø laø moät vuøng maø khaép moïi phía khoâng coù nuùi non hieåm trôû bít chaén, do vaäy nôi naøy ñaõ trôû thaønh moät ñòa baøn ñeå nhieàu toäc khaùc nhau ñeán thaønh laäp quoác gia cuûa mình . Cö daân xöa nhaát ôû Löôõng Haø laø ngöôøi Xume. Ñeán thieân nieân kyû III Tcông nhân, ngöôøi Aùc caùt thuoäc toäc Xeâmít cuõng ñeán ñònh cö ôû Löôõng Haø. Cuoái thieân kyû III Tcông nhân moät bỏ ra nhaùnh cuûa ngöôøi Xeâmkhông nhiều laø ngöôøi Amoârít cuõng traøn vaøo Löôõng Haø. Trong quùa trình aáy, caùc toäc naøy ñaõ ñoàng hoùa vôùi nhau.II. Caùc quoác gia ôû Löôõng Haø coå ñaïi Töø Khi baét ñaàu xuaát hieän nhaø nöôùc vaøo ñaàu thieân kyû III TCN ñeán cuoái thieân kyû I TCN, ôû Löôõng Haø ñaõ toàn taïi caùc quoác gia sau ñaây: 1. Nhöõng thaønh bang cuûa ngöôøi Xume. Vaøo khoaûng ñaàu thieân kyû III TCN, ôû mieàn Nam Löôõng Haø, nôi cöù truù cuûa ngöôøi Xume, do söï phaùt trieån caûu löïc löôïng saûn xuaát, bởi söï phaân hoùa giaøu ngheøo, ñaõ xuaát hieän nhieàu nhaø nöôùc nhoû laáy moät thaønh thò laøm trung taâm goïi laø thaønh bang. Ngöôøi ñöùng ñaàu nhöõng thaønh bang aáy goïi laø Pateâxi (vua). Giöõa caùc thaønh bang aáy thöôøng dieãn ra nhöõng cuoäc ñaáu ttinh ranh ñeå daønh ñaát ñai vaø nguoàn nöôùc. Ñeán giöõa thieân kyû III TCN, vào soá caùc thaønh bang ôû mieàn Nam Löôõng Haø noåi baät nhaát Lagaùt. Baèng nhieàu cuoäc chieán toắt lieân tieáp, Lagaùt ñaõ chinch phuïc ñöôïc nhieàu thaønh bang laân caän. Tuy vaäy vào noäi boä Lagaùt, vị Pateâxi chieám ñoaït taøi saûn cuûa ñeàn mieáu vaø taêng cöôøng aùp böùc boùc loät nhaân daân neân ñaõ dieãn ra moät cuoäc ñaáu tranh con vày Urucaghina laõnh ñaïo. Sau ñoù, Urucaghimãng cầu ñöôïc leân laøm Pateâxi. Nguyeãn Gia Phu Khoa Lòch Söû

Chuyên mục: Blogs